 |
Plaats van herkomst: Duitsland. Bruno Retlau, een vriend en buurman van Konrad Zuse, de bouwer van de eerste computer, ontwikkelde in de Methfesselstrasse 7 in Berlin Kreuzberg de eerste geluidsneutralisator. Retlau maakte zich het natuurkundig fenomeen van de destructieve interferentie eigen: In 1933 stuurde hij de bierwagens van de nabijgelegen Schultheißbrouwerij antigeluid tegemoet en creëerde daarmee stilte. |
De negatieve interferentie, ook wel antigeluid genoemd, ontstaat als geluid, klank of lawaai, of dat nu als prettig of als storend wordt ervaren, geneutraliseerd wordt doordat er een ander geluid tegenin gestuurd wordt. Het resultaat is dat zowel de oorspronkelijke bron als het nieuw opgewekte geluid niet meer te horen zijn.
Dit fenomeen wordt als volgt verklaard: Elke toon, elk geluid is een golf die zich met golfbewegingen, amplitudes, voortplant. Zet men tegenover deze golfbeweging een anti-golfbeweging, een identieke tegenbeweging, dan zullen beide uitdoven en geneutraliseerd worden. Ze worden dan niet meer waargenomen. Wat men daarna hoort is in de ware zin des woords de stilte. Een razende stilte want beide geluiden, het oorspronkelijke en het nieuwe tegengeluid zijn aanwezig maar heffen elkaar zodanig op dat geen van beiden meer op de voorgrond kunnen treden. Het resultaat is de hoorbare stilte.
Bruno Retlau (1900-1984) was de eerste die dit fenomeen in de praktijk toepaste. Hij woonde in Berlijn-Kreuzberg aan de Methfesselstraße op nummer 7. Twee huizen verder woonde zijn vriend Konrad Zuse. Bruno Retlau woonde niet zoals Zuse bij zijn ouders in maar had een eigen kleine woning. Beiden waren enigszins gekke, zelfingenomen, eigenzinnige ingenieurs. De een wilde een universele computer bouwen en de ander wilde een apparaat ontwerpen om echt zonder enige storing geluidsopnamen en geluidsweergaven te kunnen maken.
Bruno Retlau beschikte over een klein kapitaaltje waarvan hij zo goed en kwaad als het ging leefde. Konrad Zuse daarentegen had zijn veelbelovende carrière als ingenieur bij vliegtuigbouwer Henkel, waar hij Bruno Retlau had leren kennen, opgegeven. In de woonkamer van zijn ouders, die sceptisch stonden tegenover zijn plannen maar hem desondanks opofferingsgezind steunden, knutselde hij aan zijn computer.
Een jaar na Zuse gaf Bruno Retlau zijn baan bij Henkel op om zich helemaal te kunnen wijden aan opname- en weergavetechniek.
Nog steeds is de Methfesselstraße in Berlijn-Kreuzberg een met kinderkopjes geplaveide straat die van een flauwe natuurlijke heuvel afloopt, wat in het verder zo vlakke Berlijn een rariteit is. Bovenaan, als het ware op de top, stond de Schultheißbrouwerij. Inmiddels is deze gesloten; een projectontwikkelaar die in de oude brouwerij schandalig dure appartementen wilde bouwen, moest na de eerste bouwfase uitstel van betaling aanvragen, zodat er een bouwruïne is achtergebleven.
Tegenwoordig ratelen er door de Methfesselstraße geen bierwagens meer zoals in de dagen van Zuse en Retlau de dagelijkse praktijk was. Veel van deze bierwagens hadden wielen met ijzeren banden er omheen die veel lawaai maakten en de lompe karrenpaarden zorgden daarbij met hun hoefbeslag voor een voortdurend gekletter. Dit brute lawaai werkte de voor geluiden gevoelige Bruno Retlau zozeer op zijn zenuwen dat hij verzoekschriften richtte aan het bestuur van Kreuzberg om asjeblieft de straten te asfalteren zodat de ergste uitwassen ondervangen zouden worden. Er gebeurde niets. Ook zijn vriend die op nummer 10 driehoog woonde ergerde zich aan de trillingen van de wagens die tot in zijn woning merkbaar waren. Beiden kwamen nu op het idee de zaak zelf op te lossen.
Zuse wilde in zijn huis een apparaat installeren dat de trillingen zou tegenwerken. Het moest een soort centrifugaal werkende gyroscoop zijn die bewegingen tegen die uit de straat in zou moeten sturen. Tegenwoordig wordt een dergelijke techniek gebruikt bij bruggen en wolkenkrabbers. Konrad Zuse was echter zo bezig met zijn computer dat hij geen tijd had om zich te verdiepen in welke tekening of berekening dan ook.
Nee, dan Bruno Retlau. Die ging zich intensief verdiepen in de geluiden die door de bierwagens werden gemaakt en analyseerde ze om er vat op te krijgen. Hij nam de theorieën van Paul Luegg (die in 1933 voor het eerst gepubliceerd waren) als uitgangspunt en probeerde het straatlawaai te neutraliseren door er geluidsgolven tegenin te zetten. Zijn berekeningen vormden de eerste opgaven die Zuse met zijn oercomputer uitvoerde. De resultaten van de handmatige berekeningen en die van de computer werden door Zuse en Retlau met grote interesse vergeleken. Hierdoor konden in het resultaat zowel de fouten van de machine als ook die in de berekeningen van Retlau nagetrokken worden. Het lukte Retlau steeds beter de geplande en acceptabele stilte voor elkaar te krijgen.
Hij installeerde in de Methfesselstraße microfoons die de geluiden van de bierwagens opnamen. Deze basisgeluiden voerde hij door een antiscope. Dit apparaat berekende de anti-parameters van de actuele golf voor achtereenvolgens de amplitude, de fase en de frequentie en stuurde daarna het geproduceerde resultaat, de anti-amplitude naar grote luidsprekers, die daarop de anti-golf op de wagens afstuurde en daarbij het antigeluid opwekten.
Het probleem zat hem erin dat de verwerking van de elektrische impuls sneller moest gaan dan het geluid. Zodat het kunstmatige tegengeluid het oorspronkelijke geluid nog tijdig kon bereiken om het te elimineren. In de proefperiode gebeurden er steeds weer de merkwaardigste dingen. Zo waren er plotseling alleen maar hoge pijnlijke tonen te horen, of de brouwerijwagens klonken extreem houterig. Vaak knerste de straat vreselijk of hing er een lage bromtoon. Een paar oudere bewoners van de straat herinneren zich dat nog en vertellen over de vreemde geluiden die in de straat te horen waren. Af en toe hing er een beangstigende stilte waarin men soms niet eens zijn eigen woorden kon horen en waren de vliegtuigen van het nabij gelegen vliegveld Tempelhof, die tot het vertrouwde geluidsdecor hoorden, verstomd.
Tijdens de oorlog diende Retlau aan het thuisfront omdat hij ongeschikt werd geacht voor dienst aan het front. Hij kwam terecht in het stadje Grafenau in Beieren, vestigde zich daar en trouwde met de dochter van de plaatselijke bioscoopeigenaar. Al zijn apparaten en aantekeningen over de geluidsneutralisator gingen in 1944 bij een bombardement op Berlijn verloren. Bruno Retlau genoot van de stilte van het Beierse woud; zijn geboortestad Berlijn heeft hij nooit meer bezocht. Samen met zijn vrouw dreef hij in Grafenau bioscoop Delphi. In 1974 schreef hij zijn vriend Zuse: “….ik geniet van deze stilte van de bossen en feliciteer je met je succes en de uiteindelijke erkenning die je nu krijgt en beslist ook verdiend hebt. Ik denk nog met plezier terug aan de pogingen die we met mijn geschifte berekeningen op jouw machine deden. Zelf ben ik blij dat ik niets meer met geluid te maken heb.”
De bewoners van Grafenau hebben het er nog over dat de geluiden en de muziek in bioscoop Delphi zo intens waren dat men altijd het gevoel had midden in het verhaal te zitten. Bijgeluiden zoals in andere bioscopen waren er gewoon niet. Bruno Retlau overleed in 1984 en zijn vrouw zette de bioscoop nog drie jaar voort. In 1987 viel het doek voor de Delphi. Er werd een filiaal van een drogisterijketen in gevestigd, maar niet voordat de hele bioscoopinrichting aan een schroothandelaar was verkocht.
Literatuur:
Bezirksamt Berlin-Kreuzberg, Gedenktafel in der Methfesselstraße.
P. Kempin, Der Antischall und die Animateure , Berlin 1982.
P. Kempin, Der Tod des Ursprungs , Berlin 2001.
H. Mayer, Zur Geschichte der Destruktiven Interferenz , München 2000.